Bezsenność to trudności z zasypianiem, częste lub długie wybudzanie się w nocy albo zbyt wczesne budzenie się bez możliwości ponownego zaśnięcia, mimo odpowiednich warunków do snu, które powodują zmęczenie, rozdrażnienie i gorsze funkcjonowanie w ciągu dnia; jeśli występują co najmniej 3 noce w tygodniu przez co najmniej 3 miesiące, mowa o bezsenności przewlekłej. Krótkotrwała bezsenność zdarza się każdemu, np. w stresie, a przewlekła dotyczy ok. 10% dorosłych. Najskuteczniejszym leczeniem przewlekłej bezsenności jest terapia poznawczo-behawioralna bezsenności (CBT-I), a leki nasenne stosuje się krótko, bo grożą uzależnieniem.
Redakcja Tomipomaga.pl przygotowała ten tekst dla osób, które mają problemy ze snem, żeby wiedziały, co może być ich przyczyną, co same mogą zmienić i kiedy zgłosić się do lekarza.
Jak wygląda prawidłowy sen?
Sen składa się z dwóch głównych faz:
- sen NREM: od płytkiego snu do snu głębokiego (wolnofalowego), który najbardziej regeneruje organizm; przeważa w pierwszej połowie nocy,
- sen REM: z szybkimi ruchami gałek ocznych i marzeniami sennymi, w którym mięśnie są zwiotczałe; jego udział rośnie nad ranem, dlatego zwykle pamiętamy sny z porannych godzin.
Fazy NREM i REM tworzą cykl trwający ok. 90 minut, który powtarza się 4–6 razy w ciągu nocy. Krótkie przebudzenia między cyklami są normalne. Dorośli potrzebują zwykle 7–9 godzin snu, ale potrzeby są indywidualne, a z wiekiem sen staje się płytszy i krótszy.

Jakie są objawy bezsenności?
- trudności z zaśnięciem (zwykle ponad 30 minut),
- częste lub długie wybudzenia w nocy,
- budzenie się za wcześnie rano i niemożność ponownego zaśnięcia,
- poczucie, że sen jest płytki i nie regeneruje,
- w ciągu dnia: zmęczenie, senność, gorsza koncentracja i pamięć, rozdrażnienie, obniżony nastrój, bóle głowy, więcej błędów w pracy i za kierownicą,
- narastający lęk przed nocą i nadmierne skupianie się na śnie, co dodatkowo utrudnia zasypianie.
Jakie są rodzaje bezsenności?
- bezsenność krótkotrwała (ostra): trwa od kilku dni do 3 miesięcy, zwykle w związku ze stresem, zmianą pracy, problemami rodzinnymi, chorobą, hospitalizacją czy zmianą strefy czasowej; często mija sama,
- bezsenność przewlekła: objawy występują co najmniej 3 razy w tygodniu przez co najmniej 3 miesiące; często utrzymuje się, mimo że pierwotna przyczyna już minęła, bo podtrzymują ją lęk przed bezsennością i złe nawyki.
Co powoduje bezsenność?
Nawyki i otoczenie
- nieregularne pory snu, odsypianie w weekendy, długie drzemki w ciągu dnia,
- spędzanie dużo czasu w łóżku bez snu, oglądanie telewizji, praca lub korzystanie z telefonu w łóżku,
- kofeina (kawa, herbata, napoje energetyzujące, cola), szczególnie po południu, nikotyna,
- alkohol: ułatwia zaśnięcie, ale spłyca sen i powoduje wybudzenia w drugiej połowie nocy,
- obfita kolacja tuż przed snem, intensywny wysiłek późnym wieczorem,
- hałas, światło, zbyt ciepła sypialnia, ekrany emitujące niebieskie światło przed snem,
- praca zmianowa, częste podróże między strefami czasowymi.
Choroby i leki
- zaburzenia psychiczne: depresja (typowe wczesne budzenie się), zaburzenia lękowe, choroba afektywna dwubiegunowa, uzależnienia,
- inne zaburzenia snu: obturacyjny bezdech senny, zespół niespokojnych nóg, zaburzenia rytmu okołodobowego,
- choroby somatyczne: przewlekły ból, choroby serca i płuc (duszność w nocy), refluks, nadczynność tarczycy, częste oddawanie moczu w nocy (np. przerost prostaty), świąd, menopauza z uderzeniami gorąca, choroby neurologiczne,
- leki i substancje: niektóre leki przeciwdepresyjne, glikokortykosteroidy, beta-blokery, leki moczopędne przyjmowane wieczorem, leki pobudzające, leki obkurczające błonę śluzową nosa, odstawienie leków nasennych lub alkoholu.
Na bezsenność bardziej narażone są kobiety, zwłaszcza po menopauzie, osoby starsze, pracujące zmianowo, przewlekle chore i osoby z depresją lub lękiem.
Czym grozi przewlekła bezsenność?
Przewlekła bezsenność pogarsza koncentrację, pamięć i nastrój, zwiększa ryzyko wypadków komunikacyjnych i w pracy, a także depresji i zaburzeń lękowych. Wiąże się też z większym ryzykiem nadciśnienia, chorób serca, cukrzycy typu 2 i otyłości oraz z gorszą odpornością. Senność w ciągu dnia, głośne chrapanie i przerwy w oddychaniu w nocy mogą oznaczać bezdech senny, a nagłe napady snu narkolepsję (zobacz: Narkolepsja).
Jak leczy się bezsenność?
Najpierw lekarz szuka przyczyn, które można leczyć, np. depresji, bezdechu sennego, bólu, refluksu czy działania leków. W przewlekłej bezsenności metodą pierwszego wyboru jest terapia poznawczo-behawioralna bezsenności (CBT-I), prowadzona przez psychologa lub psychoterapeutę, także w formie programów internetowych. Działa trwalej niż leki i obejmuje:
- kontrolę bodźców: łóżko służy tylko do snu i seksu; kładź się, gdy czujesz senność, a jeśli nie śpisz przez ok. 20 minut, wstań, zajmij się czymś spokojnym przy przyćmionym świetle i wróć, gdy pojawi się senność,
- ograniczenie czasu w łóżku: skrócenie czasu spędzanego w łóżku do faktycznego czasu snu, a potem stopniowe wydłużanie; metodę najlepiej prowadzić z terapeutą,
- stałą porę wstawania codziennie, także w weekendy,
- pracę z myślami, które podtrzymują bezsenność, np. „jeśli nie prześpię 8 godzin, jutro nic nie zrobię”,
- techniki relaksacyjne: oddech przeponowy, trening relaksacyjny, uważność.
Leki nasenne
Leki nasenne, np. zolpidem (Stilnox, Zolpic) czy benzodiazepiny, mogą pomóc w bezsenności krótkotrwałej. Stosuje się je w najmniejszej skutecznej dawce, zwykle nie dłużej niż 2–4 tygodnie, bo prowadzą do tolerancji i uzależnienia, a po odstawieniu bezsenność może wrócić ze zdwojoną siłą. U osób starszych zwiększają ryzyko upadków, złamań i zaburzeń pamięci. Nie łącz ich z alkoholem i nie prowadź po nich samochodu. Długo przyjmowanych leków nasennych nie odstawia się nagle, tylko stopniowo, pod kontrolą lekarza.
W wybranych sytuacjach lekarz może zalecić inne leki, np. melatoninę o przedłużonym uwalnianiu u osób po 55. roku życia lub przy zaburzeniach rytmu dobowego, albo niektóre leki przeciwdepresyjne o działaniu nasennym w małych dawkach. Preparaty ziołowe z melisy, kozłka lekarskiego czy lawendy mają słabe dowody skuteczności, ale mogą pomóc części osób w łagodnych problemach ze snem. Preparaty z dziurawca nie są lekiem na bezsenność i wchodzą w interakcje z wieloma lekami. Opinie i pytania znajdziesz w kategorii Bezsenność.
Jak poprawić higienę snu?
- kładź się i wstawaj o stałych porach,
- unikaj drzemek w ciągu dnia, a jeśli to konieczne, nie dłuższych niż 20–30 minut i nie po godzinie 15,
- nie pij kawy, mocnej herbaty i napojów energetyzujących po południu; nie pal, ogranicz alkohol,
- zjedz lekką kolację 2–3 godziny przed snem,
- ruszaj się regularnie w ciągu dnia, najlepiej na świeżym powietrzu i w świetle dziennym, ale nie intensywnie tuż przed snem,
- zadbaj o ciemną, cichą, przewietrzoną i chłodną sypialnię (ok. 18–20°C),
- na godzinę przed snem odłóż telefon, komputer i pracę; wycisz się, np. czytając, słuchając spokojnej muzyki lub biorąc ciepły prysznic,
- nie patrz na zegarek w nocy.
Kiedy z bezsennością do lekarza?
Zgłoś się do lekarza rodzinnego, psychiatry lub poradni zaburzeń snu, gdy bezsenność trwa dłużej niż kilka tygodni, utrudnia funkcjonowanie w ciągu dnia, towarzyszy jej obniżony nastrój lub lęk, głośne chrapanie i przerwy w oddychaniu w nocy, mimowolne ruchy nóg albo gdy przyjmujesz leki nasenne dłużej niż kilka tygodni. Myśli samobójcze wymagają natychmiastowej pomocy: zadzwoń pod 112 lub 800 70 2222. Więcej o depresji przeczytasz w artykule Depresja: przyczyny, objawy i leczenie.
Bezsenność w skrócie
Bezsenność to trudności z zasypianiem, wybudzanie się w nocy lub zbyt wczesne budzenie się, które pogarszają funkcjonowanie w ciągu dnia. Przewlekła bezsenność występuje co najmniej 3 noce w tygodniu przez co najmniej 3 miesiące. Przyczyną bywają stres, złe nawyki, kofeina, alkohol, depresja, lęk, ból, bezdech senny i leki. Podstawą leczenia przewlekłej bezsenności jest terapia poznawczo-behawioralna (CBT-I) i higiena snu, a leki nasenne stosuje się krótko, zwykle do 2–4 tygodni, bo grożą uzależnieniem.
Najczęstsze pytania o bezsenność
Ile snu potrzebuje dorosły?
Większość dorosłych potrzebuje 7–9 godzin snu na dobę, a osoby starsze zwykle 7–8 godzin. Ważniejsze od liczby godzin jest to, czy po przebudzeniu czujesz się wypoczęty lub wypoczęta i dobrze funkcjonujesz w ciągu dnia.
Czy melatonina pomaga na bezsenność?
Melatonina pomaga głównie przy zaburzeniach rytmu dobowego, np. zmianie strefy czasowej lub pracy zmianowej, oraz u części osób po 55. roku życia. W typowej bezsenności jej działanie jest niewielkie.
Czy leki nasenne uzależniają?
Benzodiazepiny i leki z grupy „Z”, np. zolpidem, mogą uzależniać, zwłaszcza przy stosowaniu dłuższym niż kilka tygodni. Dlatego stosuje się je krótko i w najmniejszej skutecznej dawce, a w przewlekłej bezsenności preferuje się terapię poznawczo-behawioralną.
Co robić, gdy budzę się w nocy i nie mogę zasnąć?
Jeśli nie możesz zasnąć przez ok. 20 minut, wstań z łóżka, przejdź do innego pomieszczenia i zajmij się czymś spokojnym przy przyćmionym świetle, bez telefonu. Wróć do łóżka, gdy poczujesz senność, i nie patrz na zegarek.