Refluks żołądkowo-przełykowy to cofanie się kwaśnej treści żołądka do przełyku, którego głównymi objawami są zgaga, czyli pieczenie za mostkiem, i cofanie się kwaśnej treści do gardła lub ust. Chorobą refluksową nazywa się refluks, który regularnie dokucza lub uszkadza przełyk. Leczy się go zmianą nawyków i lekami zmniejszającymi wydzielanie kwasu; trudności w połykaniu, chudnięcie, wymioty z krwią lub czarne stolce wymagają pilnej diagnostyki.

Redakcja Tomipomaga.pl przygotowała ten tekst dla osób, którym często dokucza zgaga, żeby wiedziały, skąd się bierze, co pomaga bez leków, jakie leki stosuje się przy refluksie i kiedy potrzebna jest gastroskopia.

Czym jest refluks żołądkowo-przełykowy?

Refluks żołądkowo-przełykowy to przemieszczanie się treści żołądka z powrotem do przełyku. Pojedyncze, krótkie epizody refluksu zdarzają się u każdego, zwłaszcza po obfitym posiłku, i nie są chorobą. Choroba refluksowa przełyku (GERD) to stan, w którym refluks powoduje dokuczliwe objawy lub powikłania. Według definicji montrealskiej łagodne objawy występujące co najmniej 2 dni w tygodniu albo umiarkowane i silne występujące co najmniej raz w tygodniu wskazują na chorobę refluksową. Lekarze wyróżniają:

  • nienadżerkową chorobę refluksową (NERD): objawy są, ale w gastroskopii przełyk wygląda prawidłowo; to postać najczęstsza,
  • nadżerkowe zapalenie przełyku: kwas uszkadza błonę śluzową i w gastroskopii widać nadżerki.

Co powoduje refluks?

Refluks powstaje, gdy dolny zwieracz przełyku, czyli pierścień mięśni oddzielający przełyk od żołądka, rozluźnia się za często lub jest za słaby. Kwaśna treść żołądka przedostaje się wtedy do przełyku, którego błona śluzowa nie jest odporna na kwas. Refluksowi sprzyjają:

  • przepuklina rozworu przełykowego, czyli przesunięcie części żołądka nad przeponę (więcej w kategorii Przepuklina rozworu przełykowego),
  • nadwaga i otyłość, zwłaszcza duży obwód brzucha, który zwiększa ciśnienie w jamie brzusznej,
  • ciąża: działanie progesteronu i ucisk macicy na żołądek,
  • palenie tytoniu,
  • obfite posiłki i kładzenie się wkrótce po jedzeniu,
  • u części osób: tłuste i smażone potrawy, alkohol, kawa, czekolada, mięta, cebula, ostre przyprawy, napoje gazowane, cytrusy i pomidory,
  • niektóre leki, np. blokery kanału wapniowego, azotany, teofilina, leki uspokajające z grupy benzodiazepin; niesteroidowe leki przeciwzapalne (np. ibuprofen, kwas acetylosalicylowy) dodatkowo drażnią przełyk i żołądek.

Jakie są objawy refluksu?

Dwa typowe objawy refluksu żołądkowo-przełykowego to zgaga i zarzucanie treści żołądkowej:

  • zgaga: pieczenie za mostkiem, wędrujące od nadbrzusza w górę, zwykle po jedzeniu, przy schylaniu się i w pozycji leżącej,
  • zarzucanie (regurgitacja): cofanie się kwaśnej lub gorzkiej treści do gardła lub ust, bez nudności i wysiłku.

Refluks może też dawać objawy spoza przełyku, które łatwo przypisać innym chorobom:

  • przewlekły suchy kaszel, zwłaszcza w nocy,
  • chrypka, chrząkanie i uczucie przeszkody w gardle (o innych przyczynach chrypki piszemy w artykule Chrypka: przyczyny i leczenie),
  • ból w klatce piersiowej, który może przypominać ból sercowy,
  • nasilenie objawów astmy,
  • uszkodzenie szkliwa zębów (erozje) i nieprzyjemny zapach z ust.

Częste odbijanie i uczucie pełności po jedzeniu to objawy, które częściej wskazują na niestrawność; więcej w artykułach Odbijanie i Dyspepsja (niestrawność).

Kiedy zgaga wymaga pilnej wizyty u lekarza?

Zgaga lub refluks wymagają szybkiej diagnostyki, zwykle gastroskopii, gdy pojawiają się objawy alarmowe:

  • trudności w połykaniu lub ból przy połykaniu, uczucie zatrzymywania się kęsów,
  • niezamierzone chudnięcie,
  • wymioty, zwłaszcza z krwią lub fusowatą treścią,
  • czarne, smoliste stolce lub niedokrwistość,
  • pierwsze objawy refluksu po 50.–55. roku życia,
  • rak przełyku lub żołądka w rodzinie,
  • brak poprawy po kilku tygodniach prawidłowego leczenia.

Ból w klatce piersiowej, zwłaszcza uciskający, promieniujący do ramienia, szyi lub żuchwy, z dusznością, potami lub osłabieniem, może być zawałem serca. W takiej sytuacji nie zakładaj, że to zgaga: dzwoń pod 112.

Jak lekarz rozpoznaje chorobę refluksową?

Lekarz rodzinny rozpoznaje chorobę refluksową zwykle na podstawie typowych objawów, bez badań. Gdy nie ma objawów alarmowych, często zaleca kilkutygodniowe leczenie próbne lekiem z grupy inhibitorów pompy protonowej; poprawa potwierdza rozpoznanie. Badania wykonuje się, gdy są objawy alarmowe, gdy leczenie nie pomaga lub przed operacją:

BadanieCo pokazuje
gastroskopianadżerki, zwężenie, przełyk Barretta, przepuklinę rozworu; pozwala pobrać wycinki
24-godzinna pH-metria lub pH-impedancjajak często i jak długo treść żołądka cofa się do przełyku i czy wiąże się to z objawami
manometria przełykupracę mięśni przełyku i dolnego zwieracza; wykonywana głównie przed operacją

Co pomaga na refluks bez leków?

  • redukcja masy ciała przy nadwadze: to jedna z najskuteczniejszych zmian, potwierdzona w badaniach,
  • uniesienie wezgłowia łóżka o 15–20 cm (klocki pod nogi łóżka lub klin pod materac) przy objawach nocnych; same dodatkowe poduszki zginają tułów i mniej pomagają,
  • ostatni posiłek 2–3 godziny przed snem,
  • spanie na lewym boku: w tej pozycji żołądek leży niżej niż przełyk i nocny refluks jest rzadszy,
  • mniejsze porcje zamiast obfitych posiłków,
  • rzucenie palenia,
  • unikanie własnych wyzwalaczy: warto obserwować, po czym zgaga się nasila, zamiast od razu eliminować wszystkie produkty z listy,
  • luźne ubrania w pasie i niepochylanie się tuż po jedzeniu.

Jakie leki stosuje się przy refluksie?

Grupa lekówPrzykładyJak działają i kiedy
leki zobojętniającewęglan wapnia, związki magnezu i glinuneutralizują kwas w kilka minut; doraźnie przy sporadycznej zgadze
alginianyalginian sodutworzą na treści żołądka warstwę, która utrudnia cofanie się kwasu; doraźnie, także w ciąży
blokery receptora H2famotydynazmniejszają wydzielanie kwasu; działają słabiej niż inhibitory pompy protonowej
inhibitory pompy protonowej (IPP)omeprazol, pantoprazol, esomeprazol, lanzoprazol, rabeprazolnajsilniej zmniejszają wydzielanie kwasu; podstawowe leczenie choroby refluksowej, zwykle przez 4–8 tygodni

Inhibitory pompy protonowej działają najlepiej przyjęte 30–60 minut przed śniadaniem. Część z nich jest dostępna bez recepty, ale bez konsultacji z lekarzem można je przyjmować najwyżej 14 dni. Po ustąpieniu objawów lekarz zwykle zmniejsza dawkę do najmniejszej skutecznej, zaleca przyjmowanie leku tylko w razie potrzeby albo jego odstawienie. Długotrwałe stosowanie IPP wiąże się w badaniach m.in. z niedoborem witaminy B12 i magnezu oraz częstszymi zakażeniami jelitowymi, dlatego długie leczenie powinien nadzorować lekarz. Nagłe odstawienie IPP po kilku tygodniach może na kilka dni nasilić zgagę (tzw. efekt z odbicia). Opinie o lekach na zgagę znajdziesz w kategorii Refluks.

Leczenie operacyjne, najczęściej laparoskopową fundoplikację (owinięcie dna żołądka wokół dolnej części przełyku), rozważa się u osób z potwierdzoną chorobą refluksową, u których leki nie wystarczają, są źle tolerowane lub pacjent nie chce ich przyjmować latami, a także przy dużej przepuklinie rozworu.

Jakie są powikłania nieleczonego refluksu?

  • nadżerkowe zapalenie przełyku i owrzodzenia, które mogą krwawić,
  • zwężenie przełyku przez bliznowacenie, z trudnościami w połykaniu,
  • przełyk Barretta: zastąpienie prawidłowego nabłonka przełyku nabłonkiem podobnym do jelitowego; zwiększa ryzyko gruczolakoraka przełyku i wymaga okresowych kontroli w gastroskopii,
  • przewlekły kaszel, zapalenie krtani, zaostrzenia astmy i erozje szkliwa.

Jak przebiega refluks w ciąży i u niemowląt?

Zgaga dokucza nawet połowie kobiet w ciąży, najczęściej w II i III trymestrze, i zwykle mija po porodzie. W ciąży najpierw zmienia się nawyki: mniejsze posiłki, niejedzenie przed snem, uniesione wezgłowie. Z leków najczęściej stosuje się alginiany i leki zobojętniające z wapniem lub magnezem, a silniejsze leki tylko po konsultacji z lekarzem prowadzącym ciążę.

Ulewanie u niemowląt to zwykle fizjologiczny refluks, który najczęściej nasila się około 4. miesiąca życia i mija do końca pierwszego roku. Niemowlę, które ulewa, ale dobrze przybiera na wadze i jest spokojne, zwykle nie wymaga leczenia. Do pediatry trzeba zgłosić się, gdy dziecko słabo przybiera, wymiotuje chlustem, z krwią lub zieloną treścią, odmawia jedzenia, jest bardzo niespokojne przy karmieniu lub ma problemy z oddychaniem.

Refluks żołądkowo-przełykowy w skrócie

Refluks żołądkowo-przełykowy to cofanie się kwaśnej treści żołądka do przełyku, które daje zgagę i zarzucanie kwaśnej treści do ust, a czasem przewlekły kaszel i chrypkę. Sprzyjają mu otyłość, przepuklina rozworu przełykowego, ciąża, palenie i obfite posiłki przed snem. Pomagają redukcja masy ciała, uniesione wezgłowie, kolacja 2–3 godziny przed snem, a z leków alginiany, leki zobojętniające i inhibitory pompy protonowej. Trudności w połykaniu, chudnięcie, krwawienie, czarne stolce i pierwsze objawy po 50.–55. roku życia wymagają gastroskopii.

Najczęstsze pytania o refluks i zgagę

Czy refluks można wyleczyć na zawsze?

Choroba refluksowa często ma przebieg przewlekły z okresami poprawy i nawrotami. U części osób objawy ustępują na stałe po schudnięciu, rzuceniu palenia i zmianie nawyków; inne wymagają okresowego przyjmowania leków lub operacji.

Czy mleko pomaga na zgagę?

Mleko może na chwilę złagodzić pieczenie, ale białko i tłuszcz z mleka pobudzają wydzielanie kwasu, więc zgaga może później wrócić. Mleko nie jest zalecanym sposobem leczenia refluksu.

Czy soda oczyszczona na zgagę jest bezpieczna?

Soda oczyszczona neutralizuje kwas, ale zawiera dużo sodu i przy częstym stosowaniu może zaburzać gospodarkę kwasowo-zasadową. Nie nadaje się do regularnego stosowania, zwłaszcza w ciąży i przy nadciśnieniu, niewydolności serca lub chorobach nerek.

Do jakiego lekarza iść z refluksem?

Z refluksem najpierw idź do lekarza rodzinnego, który może zlecić leczenie i gastroskopię. Przy objawach opornych na leczenie lub powikłaniach chorego prowadzi gastroenterolog, a o operacji decyduje chirurg.

Czy stres nasila refluks?

Stres nie powoduje refluksu bezpośrednio, ale może zwiększać odczuwanie zgagi i sprzyjać nawykom, które ją nasilają, takim jak jedzenie w pośpiechu, późne posiłki czy palenie.