Grypa to ostra, bardzo zaraźliwa choroba układu oddechowego wywoływana przez wirusy grypy typu A i B, która zaczyna się nagle wysoką gorączką, dreszczami, silnymi bólami mięśni i głowy, suchym kaszlem i dużym osłabieniem, i w odróżnieniu od przeziębienia często na kilka dni „ścina z nóg”. U większości osób grypa mija w ciągu 1–2 tygodni, ale u seniorów, małych dzieci, kobiet w ciąży i osób z chorobami przewlekłymi może prowadzić do zapalenia płuc, zaostrzenia chorób serca i płuc, a nawet zgonu. Najskuteczniejszą ochroną jest coroczne szczepienie, a u osób z grup ryzyka leki przeciwwirusowe podane w ciągu 48 godzin od początku objawów.
Redakcja Tomipomaga.pl przygotowała ten tekst dla osób, które chcą odróżnić grypę od przeziębienia, wiedzieć, kiedy iść do lekarza, jak leczyć grypę w domu i dlaczego warto się szczepić.
Co wywołuje grypę i jak się nią zarażamy?
Grypę wywołują wirusy grypy typu A (m.in. podtypy H1N1 i H3N2) i typu B. Wirus typu C powoduje zwykle łagodne zakażenia. Wirusy grypy stale się zmieniają, dlatego co roku przygotowuje się nową szczepionkę, a przechorowanie nie chroni przed kolejnymi sezonami. Co kilkadziesiąt lat pojawia się zupełnie nowy wirus typu A, który wywołuje pandemię, jak w 1918 roku (grypa hiszpanka) czy w 2009 roku (pandemia wirusa A/H1N1 rozpoczęta w Meksyku).
Wirus przenosi się drogą kropelkową podczas kaszlu, kichania i mówienia, a także przez dotykanie skażonych powierzchni i następnie ust, nosa lub oczu. Chory zaraża od około doby przed pojawieniem się objawów do 5–7 dni po ich wystąpieniu, dzieci i osoby z osłabioną odpornością dłużej. W Polsce sezon grypowy trwa zwykle od października do kwietnia, ze szczytem zachorowań najczęściej w styczniu i lutym.
Jakie są objawy grypy?
Okres wylęgania trwa 1–4 dni, zwykle około 2 dni. Typowe objawy to:
- nagły początek, często z dokładnie zapamiętaną godziną zachorowania,
- wysoka gorączka, zwykle 38–40°C, z dreszczami,
- silne bóle mięśni, stawów i głowy,
- duże osłabienie i zmęczenie, które mogą utrzymywać się nawet kilka tygodni,
- suchy, męczący kaszel, ból gardła,
- katar i kichanie, zwykle mniej nasilone niż przy przeziębieniu,
- u dzieci także nudności, wymioty, biegunka i ból brzucha.
U osób starszych grypa może przebiegać bez wysokiej gorączki, za to z osłabieniem, splątaniem lub pogorszeniem chorób przewlekłych.
Czym grypa różni się od przeziębienia?
| Cecha | Grypa | Przeziębienie |
|---|---|---|
| Początek | nagły, w ciągu kilku godzin | stopniowy, w ciągu 1–2 dni |
| Gorączka | wysoka, 38–40°C | brak lub stan podgorączkowy |
| Bóle mięśni i głowy | silne | łagodne lub brak |
| Osłabienie | duże, chory zwykle leży | niewielkie |
| Katar, kichanie | umiarkowane | dominujące objawy |
| Powikłania | częstsze, niekiedy groźne | rzadkie |
Podobne objawy mogą wywoływać inne wirusy, np. SARS-CoV-2, RSV, wirusy paragrypy czy adenowirusy, a także bakterie, np. mykoplazma. Odróżnić je można szybkim testem.
Kto jest narażony na ciężki przebieg grypy?
- osoby po 65. roku życia,
- dzieci do 5. roku życia, zwłaszcza do 2 lat,
- kobiety w ciąży i do 2 tygodni po porodzie,
- osoby z chorobami przewlekłymi: płuc (astma, POChP), serca, nerek, wątroby, cukrzycą, chorobami neurologicznymi, otyłością znacznego stopnia,
- osoby z osłabioną odpornością, np. z nowotworami, zakażone HIV, przyjmujące leki immunosupresyjne,
- dzieci i młodzież długotrwale przyjmujący kwas acetylosalicylowy,
- mieszkańcy domów opieki.
Jakie są powikłania grypy?
- zapalenie płuc: wirusowe lub bakteryjne (najczęściej pneumokokowe lub gronkowcowe), zwykle w 1.–2. tygodniu choroby,
- zapalenie oskrzeli, zatok, ucha środkowego,
- zaostrzenie astmy, POChP, niewydolności serca i cukrzycy,
- zawał serca i udar mózgu w pierwszych tygodniach po grypie,
- zapalenie mięśnia sercowego i osierdzia,
- zapalenie mózgu i opon mózgowych, zespół Guillaina-Barrégo,
- zapalenie mięśni z rozpadem włókien mięśniowych,
- zespół Reye'a u dzieci przyjmujących kwas acetylosalicylowy: ciężkie uszkodzenie wątroby i mózgu,
- sepsa i wstrząs.
Wezwij pogotowie pod numer 112 lub jedź na SOR, gdy pojawi się duszność, ból w klatce piersiowej, sinienie ust, splątanie, drgawki, bardzo silny ból głowy ze sztywnością karku, brak oddawania moczu, a u dziecka trudności z oddychaniem, apatia, odmowa picia lub gorączka z wysypką. Niepokojące jest też, gdy po kilku dniach poprawy gorączka i kaszel wracają z większym nasileniem, bo może to oznaczać bakteryjne zapalenie płuc.
Jak rozpoznaje się grypę?
Lekarz rozpoznaje grypę zwykle na podstawie objawów w sezonie grypowym. Potwierdzenie jest możliwe dzięki szybkiemu testowi antygenowemu lub badaniu PCR wymazu z nosa lub gardła, dostępnemu w przychodniach, aptekach i szpitalach. Test jest szczególnie przydatny u osób z grup ryzyka i w szpitalu, gdy od wyniku zależy leczenie przeciwwirusowe.
Jak leczy się grypę?
Leczenie objawowe w domu
- odpoczynek i pozostanie w domu do co najmniej 24 godzin po ustąpieniu gorączki bez leków,
- picie dużej ilości płynów,
- leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe: paracetamol (np. Efferalgan) lub ibuprofen (np. Ibum) w dawkach zgodnych z ulotką; dzieciom i młodzieży do 16.–18. roku życia nie podaje się kwasu acetylosalicylowego (aspiryny) z powodu ryzyka zespołu Reye'a,
- nawilżanie powietrza, płukanie gardła, leki łagodzące kaszel i katar,
- lekkostrawne posiłki.
Leki przeciwwirusowe
Leki przeciwwirusowe skracają czas choroby i zmniejszają ryzyko powikłań, gdy zostaną podane w ciągu 48 godzin od początku objawów. Stosuje się inhibitory neuraminidazy (oseltamiwir doustnie, zanamiwir wziewnie), a w niektórych krajach także baloksawir. Są zalecane osobom z grup ryzyka ciężkiego przebiegu, pacjentom szpitalnym i osobom z ciężkim lub postępującym przebiegiem, u których leczenie rozpoczyna się także później niż po 48 godzinach. Dawniej stosowane amantadyna i rymantadyna nie są zalecane, bo krążące wirusy są na nie oporne. Leki przeciwwirusowe są na receptę.
Antybiotyki
Antybiotyki nie działają na wirusy grypy i nie zapobiegają powikłaniom. Stosuje się je tylko przy bakteryjnych powikłaniach, np. zapaleniu płuc, zatok lub ucha. Preparaty „na odporność” i witaminy, np. rutyna z witaminą C, nie mają udowodnionego wpływu na przebieg grypy. Opinie i pytania znajdziesz w kategorii Grypa.
Jak zapobiegać grypie?
- coroczne szczepienie: najlepiej we wrześniu–listopadzie, ale warto zaszczepić się także w trakcie sezonu; szczepionka zawiera szczepy wirusa A i B przewidywane na dany sezon; dostępne są szczepionki domięśniowe i szczepionka donosowa dla dzieci; szczepienie zmniejsza ryzyko zachorowania, hospitalizacji i zgonu, zwłaszcza u osób z grup ryzyka,
- szczepienie jest szczególnie zalecane osobom po 50. roku życia (a zwłaszcza po 65.), dzieciom od 6. miesiąca życia, kobietom w ciąży w każdym trymestrze, osobom z chorobami przewlekłymi, pracownikom ochrony zdrowia i opiekunom osób z grup ryzyka; dla wielu z tych grup w Polsce jest bezpłatne lub refundowane,
- częste mycie rąk, zasłanianie ust i nosa przy kaszlu i kichaniu, wietrzenie pomieszczeń,
- pozostanie w domu podczas choroby, a w sezonie grypowym noszenie maseczki przy kontaktach z osobami z grup ryzyka,
- u osób z grup wysokiego ryzyka po kontakcie z chorym lekarz może zalecić profilaktyczne przyjmowanie leku przeciwwirusowego.
Szczepionka przeciw grypie nie może wywołać grypy. Po szczepieniu może pojawić się ból w miejscu wkłucia, stan podgorączkowy lub bóle mięśni, które mijają w ciągu 1–2 dni. Więcej o powikłaniach przeczytasz w artykule Zapalenie płuc: przyczyny, objawy, rodzaje i leczenie.
Grypa w skrócie
Grypa to ostra, zaraźliwa choroba układu oddechowego wywoływana przez wirusy grypy A i B. Zaczyna się nagle wysoką gorączką, dreszczami, bólami mięśni i głowy, suchym kaszlem i dużym osłabieniem. U większości osób mija w ciągu 1–2 tygodni, ale u seniorów, małych dzieci, kobiet w ciąży i osób przewlekle chorych może powodować zapalenie płuc i inne groźne powikłania. Leczy się ją odpoczynkiem, płynami i lekami przeciwgorączkowymi, a w grupach ryzyka oseltamiwirem w ciągu 48 godzin. Antybiotyki nie działają na grypę. Najlepszą ochroną jest coroczne szczepienie.
Najczęstsze pytania o grypę
Ile trwa grypa?
Gorączka i najsilniejsze objawy grypy trwają zwykle 3–5 dni, a kaszel i osłabienie mogą utrzymywać się nawet 2 tygodnie lub dłużej. Do pracy lub szkoły warto wrócić co najmniej dobę po ustąpieniu gorączki bez leków.
Czy na grypę pomaga antybiotyk?
Antybiotyk nie pomaga na grypę, bo działa tylko na bakterie, a grypę wywołuje wirus. Lekarz przepisuje antybiotyk wyłącznie przy bakteryjnych powikłaniach, np. zapaleniu płuc.
Kiedy najlepiej zaszczepić się na grypę?
Najlepiej zaszczepić się na grypę jesienią, we wrześniu, październiku lub listopadzie, przed szczytem zachorowań. Odporność pojawia się po około 2 tygodniach. Zaszczepić się można jednak przez cały sezon grypowy.
Czy w ciąży można się szczepić na grypę?
Szczepienie przeciw grypie jest zalecane w ciąży w każdym trymestrze. Chroni kobietę przed ciężkim przebiegiem grypy, a dziecko przez pierwsze miesiące życia, gdy samo nie może być jeszcze szczepione.