Błonica (dyfteryt) to ciężka bakteryjna choroba zakaźna wywoływana przez maczugowca błonicy (Corynebacterium diphtheriae), która najczęściej atakuje gardło i migdałki, tworząc na nich szarobiałe, mocno przylegające naloty (błony rzekome), a wytwarzana przez bakterie toksyna może uszkodzić serce, nerwy i nerki. Dzięki powszechnym szczepieniom błonica w Polsce praktycznie nie występuje, ale nadal zdarza się w krajach o niskim poziomie wyszczepienia, a w Europie odnotowuje się przypadki zawleczone. Leczenie polega na jak najszybszym podaniu antytoksyny i antybiotyku w szpitalu. Przed chorobą chronią szczepienia w dzieciństwie i dawki przypominające u dorosłych co 10 lat.

Redakcja Tomipomaga.pl przygotowała ten tekst dla rodziców, osób podróżujących i wszystkich zainteresowanych szczepieniami, żeby wiedzieli, czym jest błonica, jak się objawia i dlaczego nadal warto się przed nią chronić.

Jak można zarazić się błonicą?

  • drogą kropelkową: przez kaszel i kichanie chorego lub bezobjawowego nosiciela,
  • przez kontakt z wydzieliną z ran lub zmian skórnych chorego na błonicę skóry, rzadziej przez przedmioty skażone wydzieliną.

Okres wylęgania trwa zwykle 2–5 dni. Nieleczony chory zaraża zwykle do 2 tygodni, a po rozpoczęciu antybiotyku przestaje zarażać po kilku dniach. Groźne objawy wywołuje toksyna błonicza, którą wytwarzają tylko szczepy zakażone określonym bakteriofagiem. Wyróżnia się kilka biotypów maczugowca: gravis, mitis, intermedius i belfanti.

Na błonicę chorują głównie osoby nieszczepione lub z niepełnym szczepieniem, a także dorośli, u których odporność po szczepieniu w dzieciństwie osłabła. W latach 90. XX wieku po rozpadzie ZSRR wybuchła duża epidemia na wschodzie Europy, a obecnie błonica występuje m.in. w niektórych krajach Afryki, Azji Południowej i na Bliskim Wschodzie.

Jakie są objawy błonicy?

Błonica gardła i migdałków

To najczęstsza postać. Początek jest zwykle stopniowy:

  • ból gardła, trudności w połykaniu,
  • umiarkowana gorączka, zwykle do 38,5°C, złe samopoczucie, bladość,
  • szarobiałe lub brudnoszare naloty na migdałkach, które mogą szerzyć się na podniebienie, języczek i tylną ścianę gardła; są twarde, mocno przylegają, a próba ich usunięcia powoduje krwawienie,
  • przykry, mdły zapach z ust,
  • powiększone węzły chłonne szyi,
  • przyspieszone tętno, nieproporcjonalne do gorączki.

W ciężkiej, toksycznej postaci naloty są rozległe, obrzęk węzłów chłonnych i tkanek szyi tworzy charakterystyczną „szyję byka”, a chory jest bardzo osłabiony, blady i ma słabo wyczuwalne tętno. Może dojść do wstrząsu, zaburzeń krzepnięcia i zgonu w ciągu kilku dni.

Łagodna postać umiejscowiona, z niewielkimi nalotami na migdałkach, bywa trudna do odróżnienia od paciorkowcowej anginy lub mononukleozy (zobacz: Angina).

Błonica krtani (dławiec błoniczy)

Błony rzekome w krtani powodują szczekający kaszel, chrypkę aż do bezgłosu, a potem narastającą duszność ze świszczącym wdechem. Grozi uduszeniem, szczególnie u dzieci, i wymaga natychmiastowej pomocy, czasem intubacji lub tracheotomii.

Błonica nosa i skóry

Błonica przedniej części nosa objawia się jednostronnym, ropno-krwistym wyciekiem z nosa i ma zwykle łagodny przebieg. Błonica skóry tworzy przewlekłe, trudno gojące się owrzodzenia pokryte szarym nalotem, najczęściej na nogach; występuje głównie w krajach tropikalnych i w złych warunkach sanitarnych. Obie postacie są ważnym źródłem zakażenia innych osób.

Jakie są powikłania błonicy?

  • zapalenie mięśnia sercowego: zwykle w 1.–2. tygodniu choroby; objawia się zaburzeniami rytmu, blokami przewodzenia i niewydolnością serca; jest najczęstszą przyczyną zgonu,
  • uszkodzenie nerwów: zwykle po 2–8 tygodniach; porażenie podniebienia miękkiego (nosowa mowa, cofanie się płynów przez nos), zaburzenia akomodacji oka, porażenie mięśni gardła, kończyn i mięśni oddechowych; zwykle ustępuje po kilku tygodniach lub miesiącach,
  • uszkodzenie nerek,
  • niedrożność dróg oddechowych i zachłystowe zapalenie płuc.

Śmiertelność błonicy wynosi 5–10%, a u małych dzieci i osób starszych więcej, nawet przy leczeniu.

Jak rozpoznaje się błonicę?

Lekarz podejrzewa błonicę na podstawie objawów, zwłaszcza u osoby nieszczepionej lub po pobycie w kraju, gdzie choroba występuje. Rozpoznanie potwierdza:

  • posiew wymazu z gardła, spod nalotu, z nosa lub ze zmiany skórnej na specjalnym podłożu,
  • badanie toksynotwórczości szczepu (test Eleka lub PCR wykrywający gen toksyny).

Leczenie rozpoczyna się natychmiast przy podejrzeniu, bez czekania na wynik. Błonica podlega w Polsce obowiązkowemu zgłoszeniu do inspekcji sanitarnej, a chory jest izolowany w szpitalu zakaźnym.

Jak leczy się błonicę?

  • antytoksyna błonicza (surowica przeciwbłonicza): neutralizuje toksynę krążącą we krwi, zanim zwiąże się z tkankami; musi być podana jak najszybciej, a jej dawka zależy od postaci i czasu trwania choroby,
  • antybiotyk: penicylina lub makrolid (erytromycyna, azytromycyna) zwykle przez 14 dni; zabija bakterie i przerywa wytwarzanie toksyny oraz zakażanie innych,
  • leczenie wspomagające: monitorowanie pracy serca (EKG), zabezpieczenie dróg oddechowych, a przy powikłaniach leczenie w oddziale intensywnej terapii,
  • szczepienie po wyzdrowieniu: przechorowanie błonicy nie zawsze daje odporność, dlatego ozdrowieńca się szczepi.

Osoby z bliskiego kontaktu z chorym są obserwowane przez 7 dni, otrzymują profilaktycznie antybiotyk, mają pobierany wymaz i uzupełniane szczepienie.

Jak zapobiegać błonicy?

Szczepienie przeciwko błonicy jest w Polsce obowiązkowe i bezpłatne. Dzieci otrzymują szczepionkę skojarzoną z tężcem i krztuścem: 3 dawki w pierwszym roku życia, dawkę uzupełniającą w 2. roku życia i dawki przypominające w 6. i 14. roku życia, a także w 19. roku życia. Dorosłym zaleca się dawkę przypominającą przeciw błonicy i tężcowi (Td lub Tdap) co 10 lat, a szczególnie przed wyjazdem do krajów, gdzie błonica występuje. Szczepienie jest bezpieczne i bardzo skuteczne. Opinie i pytania znajdziesz w kategoriach Błonica (dyfteryt) i Błonica skóry. O innej chorobie, przed którą chroni ta sama szczepionka skojarzona, piszemy w artykule Krztusiec (koklusz): objawy i leczenie.

Wezwij pogotowie pod numerem 112 przy narastającej duszności, świszczącym oddechu, bezgłosie lub obrzęku szyi, zwłaszcza u nieszczepionego dziecka lub po powrocie z kraju, gdzie występuje błonica.

Błonica w skrócie

Błonica to ciężka choroba zakaźna wywoływana przez maczugowca błonicy, przenoszona drogą kropelkową i przez kontakt ze zmianami skórnymi. Najczęściej zajmuje gardło, gdzie tworzy szarobiałe, mocno przylegające naloty, a toksyna bakterii uszkadza serce, nerwy i nerki. Błonica krtani grozi uduszeniem. Leczenie to jak najszybsze podanie antytoksyny i antybiotyku w szpitalu. Dzięki szczepieniom błonica w Polsce praktycznie nie występuje, ale dorośli powinni co 10 lat przyjmować dawkę przypominającą.

Najczęstsze pytania o błonicę

Czy błonica występuje jeszcze w Polsce?

Błonica w Polsce praktycznie nie występuje dzięki szczepieniom. Ostatnie rodzime przypadki notowano na początku XXI wieku, ale możliwe są zachorowania zawleczone z krajów, w których błonica nadal występuje.

Czy dorośli powinni szczepić się przeciw błonicy?

Dorosłym zaleca się dawkę przypominającą szczepionki przeciw błonicy i tężcowi co 10 lat, bo odporność po szczepieniu w dzieciństwie z czasem słabnie. Szczególnie ważne jest to przed podróżą do krajów, gdzie błonica występuje.

Czym błonica różni się od anginy?

W błonicy naloty są szarobiałe, twarde, mocno przylegają i mogą wychodzić poza migdałki, a ich usunięcie powoduje krwawienie. Gorączka jest zwykle umiarkowana, a tętno nieproporcjonalnie szybkie. W anginie paciorkowcowej naloty są żółtawe, łatwo się zdejmują, a gorączka jest zwykle wyższa.